Prosto o psychoterapii

Rola psychoterapeuty, czyli co psychoterapeuta robi?

Skoro psychoterapeuta nie udziela rad, nie daje gotowych rozwiązań i nie zapewnia, że „wszystko będzie dobrze”… To co w takim razie robi? A czego robić nie powinien? Czy tylko siedzi i słucha? Jaka jest jego rola?

Wspomaganie procesu psychoterapii

Wiele osób żywi przekonane, że rolą psychoterapeuty jest „przewodzenie” podczas sesji terapeutycznej. Spodziewają się więc, że to terapeuta będzie decydował o temacie sesji, brał całkowitą odpowiedzialność za jej przebieg, podejmował za pacjenta decyzje czy narzucał swój punkt widzenia na temat tego, o czym pacjent powinien mówić podczas sesji. Jednak w rzeczywistości rola psychoterapeuty polega przede wszystkim na uczestnictwie w sesji terapii i jej wspomaganiu, a nie nauczaniu. Psychoterapia jest najbardziej efektywna, kiedy jest wspólnym, opartym na współpracy przedsięwzięciem.

Trafnie opisują to Beck i Weishaar (1995):

„Klient i terapeuta są współ-badaczami, którzy wspólnie wyznaczają cele, stawiają hipotezy, gromadzą dane, badają dowody i wyciągają wnioski. Terapeuta nie jest wszechwiedzącym ekspertem, lecz raczej (…)
»katalizatorem« terapii.”

Proces psychoterapii można zobrazować metaforą wspinaczki górskiej, w której to pacjent decyduje, na jaką górę będzie wchodzić razem z terapeutą. Psychoterapeuta jest towarzyszem tej wędrówki, a nie przewodnikiem. To zatem pacjent decyduje o tempie, szlaku, drodze naokoło albo najszybszej. Psychoterapeuta informuje, jakie na tej drodze można napotkać możliwości, utrudnienia czy niebezpieczeństwa.

Dlaczego proces terapii wygląda właśnie tak?

Jednym z założeń psychoterapii jest przekonanie, że to pacjent jest ekspertem od swojego życia i wie, co jest dla niego najlepsze (nawet jeśli na dany moment jeszcze sobie tego nie uświadamia). Ma wiedzę na temat swojej obecnej sytuacji i dotychczasowej historii życia, a więc może ocenić, co mu dotychczas służyło, co okazało się dla niego dobre i pomocne, a co mu szkodziło. To pacjent bierze odpowiedzialność za swoje dalsze życie i podejmowane decyzje. Budowanie takiego podejścia ma charakter terapeutyczny, bowiem pozwala na zwiększanie samodzielności w życiu, sprzyja poznawaniu siebie, swoich granic, bez narzucania czegoś z zewnątrz.

Przyjrzyjmy się zatem bliżej, co robi psychoterapeuta? Jakich zachowań się od niego oczekuje, aby proces terapii mógł zacząć działać i przynosić spodziewane efekty?

Rola psychoterapeuty – co robi?

  • Wyjaśnia, na czym polegają zasady psychoterapii, którą prowadzi,
  • Zawiera kontrakt terapeutyczny (ustnie lub pisemnie),
  • Uważnie i empatycznie słucha pacjenta,
  • Stara się jak najlepiej zrozumieć trudności, z którymi zgłasza się pacjent,
  • Parafrazuje i klaryfikuje wypowiedzi pacjenta – a więc stara się w pewien sposób podsumować to, co mówi pacjent, nazwać to swoimi słowami (tzw. parafraza) i upewnić się czy dobrze zrozumiał wypowiedzi pacjenta (tzw. klaryfikacja),
  • Zadaje pytania do tego, o czym pacjent mówi,
  • Oferuje pomoc w rozpoznawaniu, nazywaniu i wyrażaniu doświadczanych przez pacjenta emocji,
  • Obserwuje swoje reakcje emocjonalne i na ich podstawie próbuje lepiej zrozumieć trudności pacjenta,
  • W razie potrzeby kieruje pacjenta do psychiatry lub innego specjalisty (np. dietetyka, internisty, neurologa),
  • Ocenia ryzyko związane z myślami i planami samobójczymi i w razie konieczności podejmuje działania profilaktyczne,
  • Reaguje w sytuacji łamania prawa oraz zagrożenia zdrowia i życia pacjenta lub innych osób,
  • Doszkala się, uzupełnia swoją wiedzę i kwalifikacje, czyta fachową literaturę, uczestniczy w warsztatach, szkoleniach, konferencjach, stażach terapeutycznych,
  • Pomaga w rozumieniu zachodzących w pacjencie procesów i mechanizmów,
  • Pokazuje i tłumaczy skutki działań pacjenta,
  • Poddaje swoją pracę superwizji,
  • Sporządza notatki (zazwyczaj) i przygotowuje się do sesji z pacjentem,
  • Zastanawia się nad konceptualizacją danego pacjenta, a więc stawia hipotezy na temat źródła jego problemów, czynników podtrzymujących trudności, mechanizmów obronnych pacjenta, przejawianych przez niego wzorów i schematów, kierunku leczenia, przewidywanych przeszkód w terapii,
  • Dba o setting terapeutyczny, a więc pilnuje ram i warunków technicznych terapii, tj.: miejsca odbywania terapii, czasu trwania sesji, płatności, zasad odwołań, rejestrowania spotkań (paragony/ faktury/ rozliczenia),
  • Zwraca uwagę na niewerbalne sygnały wysyłane przez pacjenta, obserwuje jego mowę ciała, ton głosu, zmiany tematu,
  • Próbuje sobie wyobrazić problemy pacjenta i „wejść z jego buty”, aby jak najlepiej zrozumieć kontekst jego trudności i sposób, w jaki pacjent może ich doświadczać,
  • „Konteneruje” silne emocje i stany pacjenta, a więc w pewien sposób „pomieszcza” je w sobie, wytrzymuje je, robi dla nich miejsce, jest dla nich tzw. kontenerem, a jednocześnie zaciekawia się nimi, zachowuje wobec nich spokój, tłumaczy je pacjentowi i oddaje w bardziej przyswajalnej formie. Pięknie o kontenerowaniu pisze Natalia de Barbaro (magazyn Charaktery, nr 3, 2021, str. 70):

„Kiedy robię miejsce na stan, który sprawia, że miotasz się w swoim jestestwie jak ptak, który wpadł przez okno i nie może znaleźć wyjścia, kiedy to robię – daję Ci informację, że to, co czujesz, jest okej. I wtedy to samo, co chwilę wcześniej wydawało się nie do przejścia, staje się częścią życia, tak jak deszcz czy wiatr, których naturą jest to, że przechodzą i mijają.”

  • Szuka powtarzających się wzorców, mechanizmów i schematów w tym, o czym pacjent mówi,
  • Odnosi się do wypowiedzi pacjenta poprzez komentarze, interpretacje,
  • Konfrontuje pacjenta z jego nieświadomymi mechanizmami, motywami, potrzebami,
  • Nazywa to, co dzieje się podczas sesji i w trakcie całego procesu terapii,
  • Pobudza pacjenta do myślenia, odczuwania, refleksji, fantazji poprzez zwracanie uwagi na to, co jest istotne w procesie leczenia danego pacjenta,
  • Dostosowuje się do tempa pacjenta, jest cierpliwy, nie narzuca swojego sposobu działania,
  • Stawia hipotezy wyjaśniające problemy pacjenta i wprowadza je do rozmowy w formie pytań,
  • Wprowadza elementy psychoedukacji na sesjach, a więc tłumaczy to, co się pojawia i dlaczego się pojawia oraz jakie mogą być tego źródła,
  • Oferuje inny punkt widzenia danej sprawy, swoje spostrzeżenia, nowy sposób doświadczania trudności,
  • Stara się zrozumieć, jakie kluczowe aspekty kształtowały doświadczenia danego pacjenta,
  • Koncentruje się na ustalaniu znaczeń (czyli nie tylko na tym, że dane zdarzenie miało miejsce w życiu pacjenta, ale co to zdarzenie dla niego znaczyło),
  • Identyfikuje opowieści pacjenta, które podtrzymują jego problemy, ograniczają i utrudniają mu życie,
  • Zastanawia się, jak może zachęcić pacjenta do ujawnienia jego skrywanych historii,
  • „Nosi w sobie pacjentów” – czyli pomimo tego, że pracuje w ustalonych godzinach, to kłopoty i przeżycia pacjentów są w jego umyśle znacznie dłużej i częściej, niż od godz. 9:00 do godz. 17:00.

Czego psychoterapeuta (ani psycholog) nie powinien robić:

  • Oceniać i krytykować,
  • Mówić pacjentowi, jak powinien postąpić w danej sytuacji (dopuszczalne w interwencji kryzysowej),
  • Podejmować za pacjenta decyzji,
  • Ignorować problemów pacjenta,
  • Zmuszać do wyjawienia przez pacjenta jakichś informacji,
  • Grozić, szantażować,
  • Dążyć do kontaktu fizycznego,
  • Bagatelizować problemów pacjenta,
  • Narzucać swoich wartości, reguł życia, przekonań (religijnych, politycznych, światopoglądowych),
  • Wchodzić z pacjentem w relacje towarzyskie, biznesowe, miłosne, seksualne,
  • Zwierzać się ze swoich problemów,
  • Udzielać rad,
  • Ingerować w życie prywatne pacjenta,
  • Spóźniać się na sesje i często je odwoływać bez uprzedzenia.

Kodeks etyczny psychoterapeuty

Sposób, w jaki powinien zachowywać się psychoterapeuta w relacji z pacjentem, określa Kodeks Etyki Zawodowej Psychoterapeuty. Jest to zbiór zasad, które nakreślają co jest dopuszczalne i pożądane w procesie terapii, a co absolutnie zabronione lub szkodliwe. Choć nie zawiera on odpowiedzi na wszystkie pytania i wątpliwości etyczne, to z pewnością wspiera pracę terapeuty, chroni pacjentów i terapeutów, definiując ramy profesjonalizmu.

Kodeks etyczny psychoterapeutów zrzeszonych z Polskim Towarzystwie Psychiatrycznym jest dostępny tutaj.

Co zrobić, jeśli czujesz, że psychoterapeuta Ci nie odpowiada?

Jako pacjent masz prawo do zakończenia współpracy z psychoterapeutą w każdym momencie. Jednak zanim to zrobisz, warto się najpierw przyjrzeć oraz omówić z terapeutą, co stoi za tą chęcią. W procesie psychoterapii wielokrotnie mierzymy się z silnymi emocjami i przykrymi wspomnieniami. Nie raz zdarza się, że mamy ochotę po prostu uciec z tej sytuacji, wyjść z gabinetu i już nigdy nie wrócić. Takie momenty są naturalne, a nawet potrzebne w przebiegu całej terapii. Jeśli więc psychoterapeuta nie robi niczego z powyższej listy niepożądanych zachowań, warto z nim porozmawiać o wszystkim, co przeszkadza Ci we współpracy. Takie szczere rozmowy zazwyczaj przynoszą wiele dobrego.


Wpisy na moim blogu Prosto o psychoterapii ukazują się obecnie co tydzień. Jeśli chcesz być na bieżąco, zapraszam również na moją stronę na Facebooku.

Similar Posts

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *